auteur: Tineke Loggers

Begin vorige eeuw tussen 1904 en 1914 werd een aantal landgoederen en panden gerealiseerd die tot op de dag van vandaag beeldbepalend zijn voor de architectuur in onze regio. Groevenbeek, toren van Groot Spriel Stationslaan 38 Nunspeet, Mecklenburg Harderwijk Ullerberg en diverse villa’s/woonhuizen in Nunspeet, Harderwijk, Soesterberg, en Baarn zijn ontwerpen van het bouwbureau Arti van de architecten Van Essen en Van Zeggeren. Op monumentenlijsten en in monumentengidsen zijn hun ontwerpen goed vertegenwoordigd. Iedereen kent dus het werk van deze architecten maar wie zij waren en hoe ze werkten is nauwelijks bekend.

Groevenbeek

Van Essen

Louis Alexander van Essen werd op 24 okt.1871 op de Brouwersgracht 22 in Den Haag geboren. Zijn vader was Vader Jacobus Leonardus van Essen (1840) en zijn moeder Jeannette Louise Carolina Le Ruthe .Hij had twee oudere zusters en een jonger zusje. Zijn vader was civiel-ingenieur en in dienst van de gemeente Den Haag. Op 31 maart 1876 verhuisde het gezin naar Zwolle waar vader Van Essen gemeentearchitect werd, hij werkte daar tot 1 april 1904. In Zwolle kwam Louis Alexander in aanraking met belangrijke aspecten van de architectuur van zijn tijd en de toen vernieuwende Jugendstil. Van zijn vader is bekend dat hij heel veel tot stand bracht, gebouwen, industriele projecten en uitbreidingsplannen. Zoals bijvoorbeeld de ambachtsschool, de oudste vleugel van het Sophiaziekenhuis en plannen om de stad tegen overstromingen te beschermen.

In 1891 ging Louis Alexander naar Delft, naar we mogen aannemen voor een opleiding aan de Polytechnische School aldaar met onderwijs van prof. Eugen Heinrich Gugel (1832-1905). Gugel kreeg een opleiding in München aan de Polytechnische school en Academie voor beeldende kunst en kwam op voorspraak van zijn leraar Ludwig Lange naar Delft. Lange won de internationale prijsvraag voor het rijksmuseum in Amsterdam, (zijn ontwerp is niet uitgevoerd). Staatsman Joh. R. Thorbecke, vroeg hem naar een geschikte hoogleraar architectuur aan de nieuw te openen Polytechnische school in Delft. Zo werd Gugel in 1864 benoemd en zijn invloed is terug te vinden in de ontwerpen van Van Essen. Of Van Essen afstudeerde is niet bekend.

Na zijn studie werd Van Essen leraar vaktekenen aan Nutstekenschool in Scheveningen en opzichter-tekenaar van de gemeente Den Haag. Hij trouwde met Gerarda Hendrika Kraan (geb.19/10/1876 in Rijswijk.) Hun dochter Jeannette Louise Carolina werd op 13 maart 1913 in Harderwijk geboren. Van Essen kreeg namelijk op 10 juni 1901 een aanstelling in die plaats als directeur en leraar vaktekenen aan de Gemeentelijke Avondtekenschool, voor een jaarsalaris van 900 gld. De familie woonde aan wat nu Donkerstraat 30 in Harderwijk is.

Op 1 februari 1903 werd hij voor 5 jaar benoemd in de gezondheidscommissie te Nijkerk

Op verzoek van het bestuur van de Vereniging tot bevordering van Vakonderwijs te Putten ging Van Essen op 1 oktober 1906 ook lessen in het lijn- en vaktekenen geven aan de tekenschool aldaar. Bovendien adviseerde hij het bestuur bij het ontwerpen van een leerplan en gaf voorlichting over de te volgen lesmethode. Van Essen was in 1910 de eerste directeur van de Harderwijker Bouwmaatschappij. Voor deze maatschappij ontwierp hij een paar woonblokken aan de Stationslaan in Harderwijk.

Op 6 juli 1914 nam hij ontslag en vertrok naar Ede waar hij tijdelijk woonde in hotel De Posthoorn, vier jaar later op 18 augustus 1918 ging het gezin naar Heerlen. Daar woonde hij tot 16/6/1919 en ging toen naar Hoensbroek, vanwaar hij op 13 augustus 1924 naar Leiden vertrok. Na zijn vertrek uit Harderwijk zijn er geen ontwerpen meer van hem bekend.*)

*) De heer Frans Bus te Ede maakte mij erop attent dat er in Ede een in 1915 door van Essen ontworpen en gebouwde villa staat. Van Essen heeft dus na Harderwijk nog wel degelijk villa's getekend en gebouwd . Indien iemand nog andere door van Essen / van Zeggeren ontworpen villa's kent hoor ik dat graag (RvZ).

Villa van Van Essen Julianalaan 1 te Ede

Gelet op het feit dat hij steeds in de zomervakantie verhuisde lijkt het waarschijnlijk dat hij in het onderwijs bleef werken. In Leiden houdt zijn spoor op, daar was in 1929 een grote stadhuisbrand waardoor de archieven zijn vernietigd en niet meer is na te gaan waar Van Essen bleef. Bij de BNA en het Nederlands Architectuurinstituut zijn geen gegevens van hem bekend.

H.H. van Zeggeren

Hendrikus Hermanus (Hein) van Zeggeren (Velp 1/12/1882 -Velp 13/7/1974) bezocht de Lorenz HBS-B in Arnhem. Het architectenvak leerde hij in de praktijk bij de Velpse architect W.Honig, die in die plaats en omgeving veel villa’s, woningen en ook scholen bouwde.

Tussen 1900 en 1915 werd in Velp op het landgoed Overbeek een villapark aangelegd door architect Honig en tuinarchitect Hugo Poortman. Van Zeggeren begon daar letterlijk van de grond af, want bij die aanleg hielp hij bij het grondverzet met kruiwagens. De villa’s in het park zijn in een toen moderne Neorenaissance stijl. Op het bureau van Honig leerde hij alle kneepjes van het vak

Op 2 maart 1903 kwam Hein van Zeggeren naar Ermelo en woonde in Hotel Peter van koffiehuishouder L.J.Roelofsen en zou ook nog op kasteel Staverden hebben gewoond. Hij stond ingeschreven als opzichter en volgens zijn familie ontwierp hij Veldwijk. Dat laatste is niet juist maar hij was waarschijnlijk opzichter bij de bouw van Veldwijk. Op 14 augustus 1906 ging hij naar Harderwijk Smeepoortstraat 3 en in 1909 naar Gorinchem waar hij gemeentearchitect werd. Hij trouwde in 1912 in Laren (GLD) met de Rotterdamse Emma Alida Oostmeijer (geb. 17/1/1886), het echtpaar kreeg 2 kinderen (Hein en Guusta).

In ditzelfde jaar (1912) werd een door hem in samenwerking met architect J.A. van Lit ontworpen serie woningen in de Madurastraat 62-70 te Amsterdam gebouwd (de Atlas voor de 19e eeuwse ring, Uitgeverij de Balie 2004, vermeldt als architect "W.H.van Zeggeren", maar met deze voorletters is geen van Zeggeren bekend).

Madurastraat 62 - 70 (Amsterdam-Oost)


Madurastraat 66-64-62 (v.l.n.r) en Madurastraat 64

In 1919 kreeg Van Zeggeren een aanstelling als gemeentearchitect in Den Haag. Daar werkte hij tot 1947 en daarna nog tot 1951 als adviserend hoofdarchitect. In 1955 werd hij benoemd tot officier in de Huisorde van Oranje Nassau Hij was jarenlang secretaris van de BNA en voorzitter van de afdeling Bouw- en Beeldhouwwerk van de Haagse Kunstkring.

Uit zijn Haagse periode is een aantal werken bekend; zoals de het ontwerp van een draaitoneel bij de renovatie van de Koninklijke Schouwburg in 1929, een portierswoning bij de begraafplaats Eik en Duin. Toen de Duitsers de afbraak van huizen in Den Haag eisten voor aanleg van de Atlantikwal was Van Zeggeren een van de mensen die protesteerden. Maar vooral zijn ontwerp voor de vervanging van de torenspits van de Jacobskerk in oorspronkelijke stijl haalde enige malen de pers (Zie: Den Haag Centraal 18-04-08: Terugblik) . Bij de opening op 14 september 1957 gaf de Haagse burgemeester aan Van Zeggeren een zilveren sigarettendoos met de afbeelding van deze kerk

De Jacobskerk

De Jacobskerk is bekend van de doop van kroonprinses Catharina Amalia en het huwelijk van prins Constantijn en Laurentien Brinkhorst. Na zijn pensionering ging Van Zeggeren terug naar Velp waar hij op 13 juli 1974 overleed.

Bouwbureau Arti

Het bouwbureau Arti was gevestigd in Donkerstraat 30 hoek Academiestraat in Harderwijk. Rond 1908 ontwierpen Van Essen en Van Zeggeren Villa Arti in Nunspeet aan de Groote Weg (Molijnlaan) en hadden daar (ook) hun bouwbureau. Er werd een tentoonstellingsruimte aangebouwd waar kunstenaars exposeerden. Eind 19de begin 20ste eeuw zochten kunstenaars de natuur op om daar hun inspiratie op te doen. Ook Nunspeet kende zo’n kunstenaars ‘kolonie’, hun werk werd dus geëxposeerd in Villa Arti, de kunstzaal bestond maar kort.

Van Essen en Van Zeggeren waren voor hun tijd moderne architecten die ontwierpen in een moderne eigentijdse stijl. In die tijd stonden aanhangers van twee architectuuropvattingen lijnrecht tegenover elkaar: De aanhangers van de renaissance/klassieke ideeën en aanhangers van de Neogotiek. Deze laatste stroming werd dominant bepaald door P.J.H.Cuypers (1827-1921) en VictorJ.L. de Stuers (1843-1916) betrokken bij rijksgebouwen. De renaissance/ klassieke ideeën waren vernieuwend in de betekenis die Gugel daar aan gaf. De voorkeur voor de Renaissance, in de zin van een bouwkunst gebaseerd op de klassieken maar dan met de renaissance-vrijheden in toepassing van de verschillende elementen. In die tijd verwerkte men de klassieke elementen op een eigen manier, daarin zat de creativiteit van de ontwerper. Naast deze renaissance-werkwijze vond Gugel het belangrijk dat het ontwerp een nationaal element had en aangepast was aan land en klimaat. Daarnaast was het de bloeitijd van de Jugendstil (1895-1905) de geometrisch richting (Charles Machintosh ,1869-1928, in de Glasgow School of Art) en de curvelinaire richting (Antoni Gaudi 1852-1926)

Al deze aspecten zijn in het werk van de architecten van Bouwbureau Arti terug te vinden.Staverden met een renaissance- trapgevel met pilasterstelling, voluten, empire-ramen, een zogenaamd oeil de boeufvenster. Zie avro documentaire: Kasteel Staverden in Ermelo

De toren van Groot Spriel heeft een aantal elementen uit de Lodewijk XIV stijl. Groevenbeek heeft een toren uit de Beierse Barok en een gasfabiekje met watertoren in de vorm van een middeleeuws kasteel. Het pand Stationslaan 38 in Nunspeet heeft allerlei klassieke elementen gebruikt in renaissance vrijheden. De Jugenstilaspecten zijn terug te vinden in Groevenbeek, het interieur van Staverden en vooral in Mecklenburg in Harderwijk. In 1904 kwam in Berlijn het beroemde boek van Herman Muthesius uit, Das Englishe Haus ,zijn studie over de Engelse architectuur o.a. de Cottagestijl In 1912 ontwierp Van Essen de Ullerberg helemaal in Cottagsetijl. Het oeuvre van het Bouwbureau Arti geeft dus een gevarieerd beeld in onze regio van de moderne architectuur rond de eeuwwisseling 19de- 20ste eeuw, met een aantal bijzondere monumenten.

Bronnen:N.C.R. de Jong en K.Ch.Uittien Oudheidkundig vereniging Herderewich, R.van Zeggeren en E . Duringhof Gerritsen, BNA, Nederlands Architecturinstituut. Archieven;Den Haag, Epe, Ermelo, Harderwijk, Heerlen,Leiden,Nunspeet, Zwolle, bibliotheken Harderwijk, Leiden en Putten